هٿرادو ذهانت، مشيني سکيا، گهري سکيا، نئين مواد ٺاهيندڙ اي آءِ، ٻوليءَ جا وڏا نمونا، معلومات آڻيندڙ نمونو ۽ پاڻمرادو ڪم ڪندڙ اي آءِ ۾ فرق. جاويد احمد سولنگي
اڄڪلهه اي آءِ جو نالو هر هنڌ ٻڌڻ ۾ اچي ٿو. ڪو چوي ٿو هٿرادو ذهانت دنيا بدلائي ڇڏيندي، ڪو مشيني سکيا جي ڳالهه ڪري ٿو، ڪو گهري سکيا کي اصل طاقت سمجهي ٿو، ڪو چيٽ جي پي ٽي جهڙن اوزارن کي اي آءِ جو نئون چهرو چوي ٿو، ۽ هاڻي وري “ايجنٽڪ اي آءِ” يعني پاڻمرادو ڪم ڪندڙ اي آءِ جو ذڪر وڌي ويو آهي.
پر عام ماڻهوءَ لاءِ مسئلو اهو آهي ته اهي سڀ لفظ هڪجهڙا لڳن ٿا.
حقيقت ۾ اهي سڀ پاڻ ۾ لاڳاپيل آهن، پر هڪ ئي شيءِ ناهن.
انهن کي سمجهڻ لاءِ هڪ ڇٽيءَ جو مثال وٺو.
سڀ کان وڏي ڇٽي هٿرادو ذهانت آهي. ان جي هيٺان مشيني سکيا اچي ٿي. مشيني سکيا جي اندر گهري سکيا اچي ٿي. گهري سکيا مان جديد نمونا، جهڙوڪ نئين مواد ٺاهيندڙ اي آءِ ۽ ٻوليءَ جا وڏا نمونا پيدا ٿيا. پوءِ انهن کي وڌيڪ ڪارائتو بڻائڻ لاءِ معلومات آڻيندڙ نمونو استعمال ٿيو. ۽ هاڻي اي آءِ کي صرف جواب ڏيڻ تائين محدود نه رکندي، ان کي پاڻمرادو رٿابندي ۽ عمل ڪرڻ لاءِ ايجنٽڪ اي آءِ ڏانهن وڌايو پيو وڃي.
هٿرادو ذهانت ڇا آهي؟
هٿرادو ذهانت جو مطلب آهي اهڙي ڪمپيوٽري نظام ٺاهڻ، جيڪو انسان جهڙي سوچ، فيصلي، سڃاڻپ يا مسئلا حل ڪرڻ جي صلاحيت ڏيکاري.
اهو اي آءِ جو سڀ کان وڏو تصور آهي.
مثال طور:
هڪ نظام تصوير سڃاڻي سگهي ٿو.
هڪ نظام آواز سمجهي سگهي ٿو.
هڪ نظام رستي جو فيصلو ڪري سگهي ٿو.
هڪ نظام راند کيڏي سگهي ٿو.
هڪ نظام انسان سان ڳالهائي سگهي ٿو.
اهي سڀ هٿرادو ذهانت جا مثال آهن.
هٿرادو ذهانت جو مقصد اهو آهي ته مشين صرف حڪم نه مڃي، پر ڪنهن حد تائين سمجهي، پرکي، فيصلا ڪري ۽ نتيجا ڏئي.
مشيني سکيا ڇا آهي؟
مشيني سکيا، هٿرادو ذهانت جو هڪ حصو آهي.
هن ۾ ڪمپيوٽر کي هر قدم سڌي حڪم سان نٿو ٻڌايو وڃي، پر ان کي انگ اکر، مثال ۽ پراڻي ڄاڻ ڏني وڃي ٿي، جنهن مان هو پاڻ نمونا سکي ٿو.
مثال طور، جيڪڏهن مشين کي هزارين تصويرون ڏيکاريون وڃن جن ۾ ٻلي ۽ ڪتو آهن، ته ڪجهه وقت کان پوءِ اها پاڻ سمجهي سگهي ٿي ته نئين تصوير ۾ ٻلي آهي يا ڪتو.
اهو ئي مشيني سکيا آهي.
مشيني سکيا روزاني زندگيءَ ۾ اڳ ۾ ئي استعمال ٿي رهي آهي.
مثال طور:
آن لائن خريداري ۾ شيون تجويز ڪرڻ.
بئنڪ ۾ فراڊ پڪڙڻ.
موبائل ۾ چهرو سڃاڻڻ.
وڊيو پليٽ فارم تي اوهان کي نيون وڊيوز ڏيکارڻ.
يعني مشيني سکيا جو اصل ڪم آهي: گذريل ڄاڻ مان سکڻ ۽ نئين صورتحال ۾ اندازو لڳائڻ.
گهري سکيا ڇا آهي؟
گهري سکيا، مشيني سکيا جو وڌيڪ طاقتور حصو آهي.
هن ۾ ڪمپيوٽر اهڙا نمونا استعمال ڪري ٿو، جيڪي انساني دماغ جي اعصابي نظام کان متاثر آهن. انهن کي عام طور تي “نيرل نيٽ ورڪ” چيو وڃي ٿو.
نج سنڌي ۾ ائين چئون ته گهري سکيا ۾ مشين ڄاڻ کي ڪيترن ئي تهن مان گذاري، اندروني نمونو ڳولي ٿي.
اهو ڪم سادو نه آهي، پر نتيجا تمام طاقتور ٿي سگهن ٿا.
گهري سکيا سبب ئي مشينون تصويرن، آواز، ٻولي، ترجمي، چهري سڃاڻپ، طبي تصويرن ۽ خودڪار گاڏين ۾ وڌيڪ هوشيار ٿيون آهن.
مثال طور:
تصوير مان بيماري سڃاڻڻ.
آواز کي لکڻي ۾ بدلائڻ.
هڪ ٻوليءَ مان ٻي ٻوليءَ ۾ ترجمو ڪرڻ.
موبائل ڪئميرا ۾ چهرو سڃاڻڻ.
گهري سکيا جديد اي آءِ جي بنيادي طاقت مان هڪ آهي.
نئين مواد ٺاهيندڙ اي آءِ ڇا آهي؟
نئين مواد ٺاهيندڙ اي آءِ اها ٽيڪنالاجي آهي، جيڪا نئون مواد پيدا ڪري سگهي ٿي.
اهو مواد لکڻي به ٿي سگهي ٿو، تصوير به، آواز به، وڊيو به، ڪوڊ به، يا موسيقي به.
مثال طور:
اوهان چوندا: “هڪ مضمون لکو.”
اي آءِ مضمون لکي ڏيندي.
اوهان چوندا: “هڪ تصوير ٺاهيو.”
اي آءِ تصوير ٺاهي ڏيندي.
اوهان چوندا: “هي ڪوڊ درست ڪريو.”
اي آءِ ڪوڊ درست ڪري ڏيندي.
هي اي آءِ اڳوڻي ڄاڻ مان سکندي آهي، پوءِ نئون جواب ٺاهيندي آهي.
چيٽ جي پي ٽي، ڪلاڊ، جيميني، تصوير ٺاهڻ وارا اوزار، آواز ٺاهڻ وارا اوزار ۽ وڊيو ٺاهڻ وارا اوزار، سڀ هن قسم جي اي آءِ جا مثال آهن.
هن جو وڏو فائدو اهو آهي ته اهو لکڻ، سوچڻ، خيال ٺاهڻ، مسودا تيار ڪرڻ ۽ تخليقي ڪم کي تيز ڪري ٿو.
پر هڪ ڳالهه ياد رکڻ گهرجي:
نئين مواد ٺاهيندڙ اي آءِ هميشه صحيح نه هوندي.
ڪڏهن ڪڏهن اها اعتماد سان غلط جواب به ڏئي سگهي ٿي.
ان ڪري انسان جي جاچ، فهم ۽ ذميواري اڃا به ضروري آهي.
ٻوليءَ جا وڏا نمونا ڇا آهن؟
ٻوليءَ جا وڏا نمونا، نئين مواد ٺاهيندڙ اي آءِ جو هڪ خاص قسم آهن.
انهن جو ڪم ٻولي کي سمجهڻ ۽ ٻولي ۾ جواب ڏيڻ آهي.
اهي لکڻي پڙهي سگهن ٿا، سوالن جا جواب ڏئي سگهن ٿا، خلاصو ڪري سگهن ٿا، ترجمو ڪري سگهن ٿا، مضمون لکي سگهن ٿا، اي ميل ٺاهي سگهن ٿا، ڪوڊ ۾ مدد ڪري سگهن ٿا ۽ گفتگو جاري رکي سگهن ٿا.
چيٽ جي پي ٽي، ڪلاڊ، جيميني، لاما ۽ ٻيا اهڙا نمونا هن درجي ۾ اچن ٿا.
انهن کي “وڏا” ان ڪري چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ تہ اهي وڏي مقدار ۾ لکڻيءَ، ڪتابن، ويب مواد، ڪوڊ ۽ ٻين ٻوليءَ جي نمونن مان سکيا ويندا آهن.
انهن جو اصل ڪم آهي:
اوهان جي سوال جو مطلب سمجهڻ.
اڳتي ايندڙ لفظن جو اندازو لڳائڻ.
مناسب جواب ٺاهڻ.
پر اهي انسان وانگر حقيقت کي “ڄاڻن” نٿا.
اهي نمونن، امڪانن ۽ سکيل ڄاڻ جي بنياد تي جواب ٺاهين ٿا.
ان ڪري انهن جا جواب هميشه جاچڻ گهرجن.
معلومات آڻيندڙ نمونو ڇا آهي؟
معلومات آڻيندڙ نمونو، جديد اي آءِ کي وڌيڪ درست بڻائڻ جو طريقو آهي.
سادي لفظن ۾:
اي آءِ کي صرف پنهنجي پراڻي سکيا تي ڀروسو ڪرڻ بدران، لاڳاپيل دستاويزن، ويب صفحن، ڊيٽابيس يا فائلن مان معلومات آڻي جواب ٺاهڻ لاءِ چيو وڃي ٿو.
مثال طور، هڪ ڪمپني وٽ پنهنجا قانون، پاليسيون، رپورٽون ۽ فائلون آهن.
جيڪڏهن هڪ عام اي آءِ کان سوال پڇبو، ته شايد اها عام جواب ڏئي.
پر جيڪڏهن ان کي ڪمپني جي اصلي فائلن مان معلومات آڻڻ جي صلاحيت ڏني وڃي، ته جواب وڌيڪ لاڳاپيل ۽ ڪارائتو ٿيندو.
اهو ئي معلومات آڻيندڙ نمونو آهي.
هن جو فائدو آهي:
جواب وڌيڪ لاڳاپيل ٿين ٿا.
غلطين جو خطرو گهٽجي سگهي ٿو.
ذريعو ڏسي سگهجي ٿو.
اداري جي پنهنجي ڄاڻ استعمال ٿي سگهي ٿي.
مثال طور:
قانوني دستاويز مان جواب.
ڪمپني پاليسي مان جواب.
طبي رڪارڊ جي بنياد تي وضاحت.
تعليمي مواد مان خلاصو.
معلومات آڻيندڙ نمونو اي آءِ کي وڌيڪ زميني، ثبوت تي ٻڌل ۽ قابل اعتماد بڻائي ٿو.
ايجنٽڪ اي آءِ ڇا آهي؟
ايجنٽڪ اي آءِ، اي آءِ جو وڌيڪ اڳتي وارو روپ آهي.
هي صرف جواب نٿي ڏئي، پر مقصد کي سمجهي، قدم طئي ڪري، اوزار استعمال ڪري، ڪم مڪمل ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿي.
مثال طور، اوهان چئو:
“منهنجي لاءِ هڪ هفتي جو مواد منصوبو ٺاهيو، تصويرن جا خيال ڏيو، پوسٽون تيار ڪريو ۽ شيڊول به ٺاهيو.”
عام اي آءِ شايد صرف منصوبو لکي ڏئي.
پر ايجنٽڪ اي آءِ ڪيترائي قدم پاڻ کڻي سگهي ٿي.
جهڙوڪ:
موضوع چونڊڻ.
تحقيق ڪرڻ.
مسودا ٺاهڻ.
تصوير جا خيال ڏيڻ.
ڪئلينڊر ٺاهڻ.
فائل محفوظ ڪرڻ.
يا ڪنهن اوزار ۾ ڪم موڪلڻ.
اهو اي آءِ جو اهڙو روپ آهي، جيڪو جواب کان اڳتي وڌي عمل ڏانهن وڃي ٿو.
پر هتي خطرو به وڌيڪ آهي.
ڇاڪاڻ تہ جڏهن اي آءِ پاڻ قدم کڻڻ لڳي، ته غلطي جو اثر به وڏو ٿي سگهي ٿو.
ان ڪري ايجنٽڪ اي آءِ لاءِ انسان جي نگراني، حدون، اجازت ۽ رڪارڊ ضروري آهن.
انهن سڀني ۾ فرق ڪيئن سمجهجي؟
هٿرادو ذهانت سڀ کان وڏو تصور آهي.
مشيني سکيا ان جو حصو آهي، جيڪا ڄاڻ مان سکڻ سيکاري ٿي.
گهري سکيا مشيني سکيا جو وڌيڪ طاقتور حصو آهي، جيڪا ڪيترن تهن وارن نمونن سان ڪم ڪري ٿي.
نئين مواد ٺاهيندڙ اي آءِ گهري سکيا مان نئون مواد ٺاهڻ جي صلاحيت کڻي ٿي.
ٻوليءَ جا وڏا نمونا انسان جي ٻولي سان ڪم ڪن ٿا.
معلومات آڻيندڙ نمونو ٻاهرين ڄاڻ مان لاڳاپيل مواد آڻي جواب بهتر ڪري ٿو.
ايجنٽڪ اي آءِ مقصد کڻي، پاڻمرادو رٿابندي ۽ عمل ڪرڻ ڏانهن وڌي ٿي.
يعني سفر ڪجهه هن ريت آهي:
مشين سوچ جي نقل ڪرڻ لڳي.
پوءِ مشين ڊيٽا مان سکڻ لڳي.
پوءِ مشين گهري نمونن مان معنيٰ ڪڍڻ لڳي.
پوءِ مشين نئون مواد ٺاهڻ لڳي.
پوءِ مشين ٻوليءَ ۾ گفتگو ڪرڻ لڳي.
پوءِ مشين ٻاهرين ذريعن مان معلومات آڻي جواب ڏيڻ لڳي.
۽ هاڻي مشين مقصد حاصل ڪرڻ لاءِ قدم کڻڻ لڳي آهي.
روزمره زندگيءَ ۾ مثال
هٿرادو ذهانت:
راند کيڏندڙ ڪمپيوٽر، روبوٽ، خودڪار نظام.
مشيني سکيا:
سفارشون، فراڊ پڪڙڻ، قيمت جو اندازو.
گهري سکيا:
چهرو سڃاڻڻ، آواز سڃاڻڻ، تصويرن مان نمونا ڳولڻ.
نئين مواد ٺاهيندڙ اي آءِ:
مضمون لکڻ، تصوير ٺاهڻ، وڊيو خيال ڏيڻ، ڪوڊ لکڻ.
ٻوليءَ جا وڏا نمونا:
سوال جواب، ترجمو، خلاصو، اي ميل، بلاگ، چيٽ.
معلومات آڻيندڙ نمونو:
دستاويزن مان جواب، ڪمپني جي فائلن مان مدد، رپورٽ مان خلاصو.
ايجنٽڪ اي آءِ:
ڪم جي رٿابندي، اوزارن جو استعمال، خودڪار ڪارروائي، ورڪ فلو مڪمل ڪرڻ.
هي سڀ ڄاڻڻ ڇو ضروري آهي؟
ڇاڪاڻ تہ هر مسئلي لاءِ هڪ ئي اي آءِ طريقو درست ناهي.
جيڪڏهن اوهان کي صرف تصوير سڃاڻڻي آهي، ته گهري سکيا ڪم اچي سگهي ٿي.
جيڪڏهن اوهان کي مضمون لکڻو آهي، ته نئين مواد ٺاهيندڙ اي آءِ مدد ڪندي.
جيڪڏهن اوهان کي ڪمپني جي فائلن مان صحيح جواب کپي، ته معلومات آڻيندڙ نمونو ضروري آهي.
جيڪڏهن اوهان کي پورو ڪم پاڻمرادو ڪرائڻو آهي، ته ايجنٽڪ اي آءِ جي ضرورت پوندي.
غلط اوزار چونڊڻ سان وقت، پئسو ۽ اعتماد ضايع ٿي سگهي ٿو.
صحيح اوزار چونڊڻ سان ڪم تيز، سستو ۽ بهتر ٿي سگهي ٿو.
مستقبل ڪهڙي طرف وڃي رهيو آهي؟
اي آءِ جو سفر صرف سوال جواب تائين محدود نه رهندو.
اڳتي هلي اي آءِ وڌيڪ ڪم پاڻ ڪرڻ لڳندي.
اها رپورٽون پڙهندي.
فيصلا تجويز ڪندي.
خطرا ٻڌائيندي.
دستاويز ٺاهيندي.
اداري جا ڪم پاڻمرادو ڪندي.
گراهڪن سان ڳالهائيندي.
ڪاروباري رٿابندي ۾ مدد ڪندي.
پر جيتري طاقت وڌندي، اوتري ذميواري به وڌندي.
ان ڪري مستقبل ۾ صرف اي آءِ ڄاڻڻ ڪافي نه هوندو.
اهو ڄاڻڻ ضروري هوندو ته:
ڪهڙي قسم جي اي آءِ ڪهڙي ڪم لاءِ آهي؟
ڪٿي انسان جي نگراني گهرجي؟
ڪٿي ڊيٽا درست هجڻ گهرجي؟
ڪٿي رازداري جو خيال رکڻو آهي؟
ڪٿي اي آءِ تي ڀروسو ڪرڻ خطرناڪ ٿي سگهي ٿو؟
آخري ڳالهه
اي آءِ هڪ ئي شيءِ ناهي.
اهو هڪ وڏو وڻ آهي، جنهن جون ڪيتريون شاخون آهن.
هٿرادو ذهانت ان جو ٿڙ آهي.
مشيني سکيا ان جي اهم شاخ آهي.
گهري سکيا ان شاخ جي وڌيڪ طاقتور واڌ آهي.
نئين مواد ٺاهيندڙ اي آءِ ان مان نڪتل تخليقي طاقت آهي.
ٻوليءَ جا وڏا نمونا ان تخليقي طاقت کي ٻولي ڏين ٿا.
معلومات آڻيندڙ نمونو ان کي ثبوت سان ڳنڍي ٿو.
۽ ايجنٽڪ اي آءِ ان کي عمل ڪرڻ جي صلاحيت ڏئي ٿي.
اي آءِ تيزي سان بدلجي رهي آهي.
پر اصل ڪاميابي صرف اوزار استعمال ڪرڻ ۾ ناهي.
اصل ڪاميابي اهو سمجهڻ ۾ آهي ته ڪهڙو اوزار ڪهڙي ڪم لاءِ آهي، ڪٿي ڀروسو ڪرڻو آهي، ۽ ڪٿي انسان کي پاڻ فيصلو ڪرڻو آهي.